Wojciech Prastowski
Czas czytania: 9 min

Środowisko matematyków na Politechnice Wrocławskiej przeszło proces transformacji od grupy silnie związanej z dydaktyką na potrzeby kierunków technicznych do samodzielnego wydziału o międzynarodowej renomie. Jego dzieje są jednocześnie historią powojennego środowiska matematycznego Wrocławia, wywodzącego się z tradycji lwowskiej szkoły matematycznej, które przez dziesięciolecia rozwijało się dzięki współpracy Uniwersytetu Wrocławskiego i Politechniki Wrocławskiej.

Początki i budowa środowiska matematycznego (1945–1968)

Popiersie Hugona Steinhausa w holu budynku Wydziału Matematyki (C-19).

W pierwszych latach po wojnie Uniwersytet Wrocławski i Politechnika Wrocławska funkcjonowały jako wspólna organizacja akademicka, posiadająca jednego rektora i odrębnych prorektorów dla obu uczelni. W jej ramach działał również wspólny Wydział Matematyki, Fizyki i Chemii. Wykłady z matematyki dla studentów Politechniki prowadzili profesorowie tego wydziału, m.in. Edward Marczewski, Hugo Steinhaus i Władysław Ślebodziński. Powojenna matematyka we Wrocławiu rozwijała się pod silnym wpływem tradycji lwowskiej szkoły matematycznej, reprezentowanej przez Hugona Steinhausa i jego współpracowników. To właśnie wpływ Steinhausa i Marczewskiego skierował Czesława Rylla-Nardzewskiego ku teorii prawdopodobieństwa i teorii ergodycznej, które stały się wyróżnikami wrocławskiego środowiska matematycznego.

Matematyka na Politechnice była początkowo silnie związana z kształceniem przyszłych inżynierów, jednak już od końca lat 40. rozwijała się także działalność naukowa. Sprawami administracyjnymi i biblioteką kierował adiunkt Marceli Stark, a pierwszymi asystentami byli m.in. Stefan Drobot, Stanisław Hartman, Zbigniew Moroń, Julian Perkal, Mieczysław Warmus i Andrzej Wilkoński. Środowisko matematyczne obu uczelni funkcjonowało wówczas w ścisłej symbiozie – wspólne były seminaria, biblioteka oraz część zaplecza organizacyjnego. Posiedzenia seminaryjne poświęcone przeglądowi publikacji odbywały się nieprzerwanie od 1946 roku i gromadziły pracowników obu uczelni.

Ważnym krokiem organizacyjnym było utworzenie 1 września 1951 roku Katedry Matematyki Politechniki Wrocławskiej pod kierownictwem Władysława Ślebodzińskiego. Do nowej jednostki włączono również dotychczasową Katedrę Geometrii Wykreślnej Uniwersytetu Wrocławskiego kierowaną przez Konrada Dybę. Początkowo Katedra Matematyki funkcjonowała w ramach Wydziału Mechanicznego, jednak już w 1954 roku została wyodrębniona jako samodzielna jednostka organizacyjna. W tym samym okresie rozbudowano jej strukturę o Zakład Metod Numerycznych i Graficznych kierowany przez Mieczysława Warmusa oraz Zakład Zastosowań Statystyki w Technice, związany później ze Stanisławem Gładyszem.

Istotną rolę w rozwoju środowiska odgrywały seminaria naukowe prowadzone przez wybitnych matematyków. Władysław Ślebodziński rozwijał seminarium geometrii różniczkowej, Stefan Drobot skupiał wokół siebie badaczy równań różniczkowych, natomiast Mieczysław Warmus prowadził seminarium metod numerycznych. Już pod koniec lat 50. seminarium Warmusa zajmowało się także maszynami cyfrowymi, stając się jednym z lokalnych środowisk współtworzących początki informatyki we Wrocławiu. Część jego uczestników związała się później z Zakładami Elektronicznymi ELWRO.

Koniec lat 50. i początek 60. był dla Katedry okresem trudnym. Odeszło wówczas wielu cenionych pracowników, m.in. Mieczysław Warmus, Stefan Drobot czy Władysław Narkiewicz, co czasowo zahamowało rozwój badań naukowych. Ważną rolę odegrał w tym okresie Adam Rybarski, który 1 października 1960 roku objął kierownictwo Katedry i rozpoczął odbudowę zespołu poprzez pozyskiwanie absolwentów oraz młodych pracowników z innych ośrodków akademickich, m.in. z Poznania, Krakowa i Opola, a także fizyków teoretyków. Dzięki temu udało się utrzymać ciągłość dydaktyki i dalszego rozwoju jednostki.

W pamięci środowiska zapisał się również Henryk Majko – wieloletni pedel Seminarium Matematycznego, czyli osoba odpowiedzialna za organizację codziennego życia jednostki i strażnik akademickich tradycji. Wcześniej związany z Uniwersytetem Warszawskim, a po wojnie z Politechniką Wrocławską – był jedną z legendarnych i barwnych postaci wrocławskiego środowiska matematycznego.

Szczególne miejsce w życiu naukowym zajmowało seminarium matematyki stosowanej prowadzone przez Hugona Steinhausa w latach 1948–1960, określane dziś mianem Steinhausowskiego Seminarium Matematyki Stosowanej. Wykraczało ono poza tradycyjne ramy matematyki akademickiej – dyskutowano na nim problemy związane m.in. z techniką, medycyną, ekonomią, architekturą i naukami przyrodniczymi. Tworzyło charakterystyczny dla wrocławskiego środowiska matematycznego model współpracy matematyków z przedstawicielami innych dyscyplin oraz wzmacniało rozwój matematyki stosowanej.

Istotnym etapem dalszego rozwoju było utworzenie 1 września 1964 roku Studium Podstawowych Problemów Techniki (SPPT), kierowanego przez Stanisława Gładysza. W okresie poprzedzającym powstanie Instytutu rozwój dydaktyki matematyki na Politechnice doprowadził również do utworzenia w 1966 roku czterech Katedr Matematyki działających na różnych wydziałach uczelni. Równolegle umacniały się nowe kierunki badawcze związane z rachunkiem prawdopodobieństwa, statystyką matematyczną i teorią gier. Studium Podstawowych Problemów Techniki stało się zalążkiem późniejszego Wydziału Podstawowych Problemów Techniki (WPPT) oraz miejscem integracji matematyków, fizyków i przedstawicieli innych nauk podstawowych rozwijanych na Politechnice Wrocławskiej.

Rozwój Instytutu Matematyki w ramach WPPT (1968–2014)

1 września 1968 roku SPPT przekształcono w WPPT, co umożliwiło powołanie Instytutu Matematyki i Fizyki Teoretycznej oraz pozyskanie nowej kadry naukowej. Instytut składał się początkowo z siedmiu zakładów naukowych oraz Ośrodka Obliczeniowego. Znaczący wkład w jego rozwój wnieśli: Stanisław Gładysz, Czesław Ryll-Nardzewski oraz Stanisław Trybuła. Gładysz był współorganizatorem WPPT i twórcą kierunku Matematyka Stosowana, Ryll-Nardzewski ugruntował rozwój badań z teorii prawdopodobieństwa i analizy funkcjonalnej, natomiast Trybuła stworzył silne środowisko statystyki matematycznej, teorii gier i teorii sterowania.

W ramach Instytutu, funkcjonującego pod różnymi nazwami – jako Instytut Matematyki w latach 1974–2005 oraz Instytut Matematyki i Informatyki w latach 2005–2014 – rozwijały się kolejne szkoły badawcze i seminaria naukowe. Instytut przez większość swojego istnienia nie posiadał sztywnej wewnętrznej struktury organizacyjnej, a znaczna część działalności naukowej koncentrowała się wokół seminariów i zespołów badawczych, które odegrały kluczową rolę w rozwoju kolejnych pokoleń matematyków. Silne związki naukowe z Uniwersytetem Wrocławskim widoczne były i pozostają m.in. we wspólnych seminariach i współpracy badawczej.

Do połowy lat 90. część seminariów odbywała się jeszcze w skromnym budynku dydaktycznym potocznie określanym przez pracowników mianem „baraku”, który stał się jednym z charakterystycznych miejsc życia matematycznego Politechniki. Był to szary, parterowy pawilon typu namysłowskiego znajdujący się pomiędzy budynkiem D-1 a dzisiejszym gmachem Technopolis (C-16). Stał mniej więcej w miejscu obecnych szpalerów dębów błotnych oddzielających chodnik od parkingu i ulicy Pasaż Studentów.

Słynny pawilon D-6, potocznie nazywany „barakiem”, w którym mieściły się dwie niewielkie sale dydaktyczne. Część zajęć i seminariów odbywała się również w budynkach D-1 i A-5. Zdjęcie pochodzi najprawdopodobniej z pierwszej połowy lat 90.

W 1997 roku matematycy Politechniki Wrocławskiej przenieśli się do nowego budynku C-11 przy ul. Janiszewskiego 14a, który stał się główną siedzibą Instytutu Matematyki i Informatyki. Obiekt zrealizowany w latach 1994–1997 reprezentował charakterystyczną architekturę postmodernistyczną początku transformacji ustrojowej. Wśród studentów szybko przyjęła się nieformalna nazwa „Wieża Magów” – żartobliwe określenie nawiązujące do charakteru prowadzonych tam badań matematycznych i teoretycznych.

W ramach Instytutu oraz późniejszego Wydziału rozwijały się liczne kierunki badań obejmujące zarówno matematykę czystą, jak i stosowaną. Ta ostatnia zyskała na Politechnice Wrocławskiej szczególne znaczenie dzięki silnym związkom z fizyką, informatyką, ekonomią i techniką oraz rozwojowi badań z zakresu teorii decyzji, co wyróżniało wrocławskie środowisko matematyczne na tle wielu klasycznych wydziałów matematycznych w Polsce. Prowadzono badania m.in. z zakresu algebry, analizy funkcjonalnej i harmonicznej, topologii, teorii mnogości, układów dynamicznych, teorii ergodycznej, probabilistyki, statystyki matematycznej, badań operacyjnych i matematyki finansowej. Kluczowe znaczenie miały także interdyscyplinarne zastosowania matematyki rozwijane we współpracy z naukami technicznymi, przemysłem i ekonomią.

Po lewej stronie budynek C-11 („Wieża Magów”) z charakterystycznym złotym dachem – stan z 2007 roku (fot. FM z polska.org.pl), po prawej – budynek po modernizacji w 2026 roku (Fot. W. Prastowski).

Ważną rolę w rozwoju matematyki stosowanej i badań interdyscyplinarnych odegrało utworzone w 1990 roku Centrum Steinhausa, kierowane przez Aleksandra Werona. Centrum integrowało badaczy zajmujących się probabilistyką, statystyką matematyczną, fizyką, ekonomią i zastosowaniami matematyki w technice, stając się jednym z najbardziej rozpoznawalnych ośrodków tego typu w Polsce. Sama nazwa Centrum miała wymiar symboliczny – odwoływała się do dziedzictwa Hugona Steinhausa i lwowskiej szkoły matematycznej, której tradycje odegrały fundamentalną rolę w kształtowaniu powojennego środowiska matematycznego we Wrocławiu. Do tej tradycji Wydział Matematyki odwołuje się również współcześnie – w obecnym budynku C-19 znajduje się popiersie Hugona Steinhausa, symbolicznie podkreślające związki Wydziału z tradycją lwowskiej i wrocławskiej szkoły matematycznej.

Międzynarodową rozpoznawalność zdobyły środowiska naukowe rozwijające różne obszary matematyki, wyrosłe wokół seminariów i szkół badawczych, z których wyłoniły się obecne katedry Wydziału Matematyki. W probabilistyce i analizie procesów stochastycznych istotną rolę odegrały prace Tomasza Byczkowskiego, Krzysztofa Bogdana i ich współpracowników dotyczące probabilistycznej teorii potencjału. W zakresie teorii ergodycznej i układów dynamicznych międzynarodowe uznanie zdobyły badania Anzelma Iwanika i Tomasza Downarowicza dotyczące dynamiki symbolicznej. Równolegle rozwijały się również silne nurty matematyki stosowanej związane z badaniami operacyjnymi, teorią decyzji, statystyką i optymalizacją, reprezentowane m.in. przez środowiska skupione wokół seminariów Krzysztofa Szajowskiego.

Ważnym elementem działalności środowiska matematycznego Politechniki Wrocławskiej była również popularyzacja matematyki i praca z uzdolnioną młodzieżą. W 1988 roku z inicjatywy Aleksandra Werona powstało Studium Talent kierowane przez Janusza Górniaka, które przez kolejne dekady pomagało wybitnie uzdolnionym uczniom szkół średnich wejść w świat akademickiej matematyki. Duże znaczenie dla popularyzacji matematyki miał również Międzynarodowy Konkurs Gier Matematycznych i Logicznych, przez wiele lat rozwijany przez środowisko matematyków Politechniki Wrocławskiej, m.in. Janusza Górniaka, Mariana Hotlosia i Rościsława Rabczuka.

Powstanie Wydziału Matematyki (2015)

W latach 2014–2015, w wyniku reformy struktury organizacyjnej uczelni i likwidacji instytutów, jednostka na krótko funkcjonowała ponownie jako Katedra Matematyki. Ostateczne usamodzielnienie nastąpiło 15 września 2015 roku, kiedy oficjalnie utworzono Wydział Matematyki Politechniki Wrocławskiej (W-13) poprzez wydzielenie struktur matematycznych z WPPT.

Obecną siedzibą Wydziału Matematyki jest budynek C-19 przy ul. Józefa Marii Hoene-Wrońskiego 13c – historyczny gmach dawnego Miejskiego Szpitala Dziecięcego, zaprojektowany w latach 1910–1911 przez Maxa Berga, późniejszego autora Hali Stulecia. Budynek zajmuje szczególne miejsce w dorobku architekta, dokumentując przejście od wcześniejszych doświadczeń Berga do nowoczesnych rozwiązań rozwiniętych później w Hali Stulecia. Gmach łączy elementy secesji i architektury fryderycjańskiej (z około 1800 roku) z pionierskimi jak na swoje czasy rozwiązaniami żelbetowymi oraz charakterystyczną, oszczędną formą elewacji. Po wojnie pełnił nadal funkcje medyczne jako część klinik akademickich, dzięki czemu zachował układ wnętrz dobrze przystosowany do działalności dydaktycznej i gabinetowej.

Po gruntownej modernizacji i pracach konserwatorskich matematycy Politechniki Wrocławskiej przenieśli się tam 3 marca 2023 roku, zyskując siedzibę w jednym z najcenniejszych historycznych obiektów kampusu.

Budynek C-19 trzy lata po remoncie. (Fot. W. Prastowski)

W roku 2026 Wydział należy do największych jednostek matematycznych w Polsce – zatrudnia ponad 120 osób, w tym kilkunastu profesorów tytularnych i kilkudziesięciu doktorów habilitowanych. W jego strukturze funkcjonują trzy katedry: Matematyki, Matematyki Stosowanej oraz Analizy i Procesów Stochastycznych, a także wyspecjalizowane jednostki badawcze: Centrum Steinhausa oraz Centrum Rylla-Nardzewskiego.

Wydział posiada najwyższą kategorię naukową A+ przyznaną w ewaluacji działalności naukowej za lata 2017–2021 i wyróżnia się unikalnym na uczelni technicznej połączeniem matematyki teoretycznej, stosowanej oraz informatyki. Współczesna kadra w dużej mierze wywodzi się z seminariów i szkół badawczych rozwijanych jeszcze w czasach Instytutu Matematyki, co stanowi o ciągłość tradycji matematycznych budowanych we Wrocławiu od pierwszych lat powojennych, silnie związanych z dziedzictwem Hugona Steinhausa i lwowskiej szkoły matematycznej. 

Chciałbym serdecznie podziękować prof. Tomaszowi Żakowi oraz prof. Tomaszowi Downarowiczowi za pomoc w redagowaniu tekstu oraz Pani Renacie Garczarek za udostępnienie kluczowych źródeł historycznych.